ગાય-ભેંસમાં ગરમીનો તણાવ (હીટ સ્ટ્રેસ): લક્ષણો, પાણી, છાંયો અને આહાર

ગરમીનો તણાવ (THI) એલર્ટ ટૂલ, English માં: https://drblochvet.com/heat-stress-alert-cattle-buffalo-thi/

ઉનાળામાં તાપમાન વધે અને સાથે હવામાં ભેજ પણ વધે ત્યારે ગાય અને ભેંસને ખૂબ તકલીફ પડે છે. તેને હીટ સ્ટ્રેસ અથવા ગરમીનો તણાવ કહે છે. પશુ પોતાના શરીરની ગરમી બહાર કાઢી શકતું નથી, ચારો ઓછો ખાય છે, દૂધ ઘટે છે, ગર્ભ ટકવામાં મુશ્કેલી આવે છે અને ગંભીર સ્થિતિમાં જીવ પણ જઈ શકે છે. રાહતની વાત એ છે કે થોડી તૈયારીથી આ નુકસાન ઘણે અંશે ટાળી શકાય છે.

પશુ પર ગરમીની અસર ફક્ત તાપમાનથી નહીં, પણ તાપમાન અને ભેજ બંનેના સંયોજનથી નક્કી થાય છે. તે માપવા માટે THI (તાપમાન-ભેજ સૂચકાંક) વપરાય છે. અમારી વેબસાઇટ પરના THI એલર્ટ ટૂલમાં તમારા વિસ્તારનું તાપમાન અને ભેજ નાખીને જોઈ શકો છો કે આજે પશુ પર કેટલું જોખમ છે.

કયા પશુઓને વધુ જોખમ છે

  • ભેંસો: તેમની ચામડી કાળી હોય છે અને પરસેવાની ગ્રંથિઓ ઓછી હોય છે, એટલે તેમને ગરમી જલદી લાગે છે. તેમને પાણીમાં આળોટવું ખૂબ ગમે છે.
  • વધુ દૂધ આપતી ગાય-ભેંસો અને સંકર ગાયો, કેમ કે તેમના શરીરમાં ગરમી વધુ બને છે.
  • ગાભણ પશુ, વાછરડાં અને બીમાર કે વૃદ્ધ પશુ.
  • બંધિયાર, ઓછી હવાવાળા અને ભીડવાળા વાડામાં રાખેલાં પશુ.

હીટ સ્ટ્રેસના લક્ષણો

  • ઝડપી અને છીછરા શ્વાસ, મોઢું ખોલીને હાંફવું અને મોઢામાંથી લાળ પડવી.
  • પાણી વધારે પીવું, પણ ચારો ઓછો ખાવો.
  • છાંયડા કે પાણી તરફ દોડવું, બેચેની, એક જ જગ્યાએ ઊભા રહેવું અને બેસવાનું ટાળવું.
  • દૂધ અચાનક ઘટી જવું.
  • ભેંસનું વારંવાર પાણી કે કાદવમાં બેસવું.
  • ગંભીર સ્થિતિમાં નબળાઈ, લથડિયાં ખાવા, ધ્રુજારી, પડી જવું અને બેભાન થવું.

પાણી: સૌથી પહેલી જરૂરિયાત

ગરમીમાં દૂધ આપતા પશુને સામાન્ય દિવસો કરતાં ઘણું વધારે પાણી જોઈએ. પાણીની કુંડી હંમેશાં ભરેલી અને સ્વચ્છ રાખો. કુંડીને છાંયડામાં મૂકો, જેથી તડકામાં પાણી ગરમ ન થઈ જાય. દિવસમાં ઘણી વાર તાજું ઠંડું પાણી આપો અને કુંડી રોજ સાફ કરો. ભેંસોને દિવસમાં બે-ત્રણ વાર નવડાવવી અથવા તળાવમાં બેસવા દેવી ખૂબ મદદરૂપ છે, પણ તળાવનું પાણી સ્વચ્છ હોવું જોઈએ.

છાંયો અને વાડાની વ્યવસ્થા

  • વાડાનું છાપરું ઊંચું રાખો અને તેના પર સૂકું ઘાસ, પરાળ કે સફેદ ચૂનો લગાવો, જેથી ગરમી ઓછી આવે.
  • વાડાની ચારે બાજુ હવા આવવા દો. શક્ય હોય તો પંખા કે કૂલરનો ઉપયોગ કરો.
  • પશુઓને વધુ ભીડમાં ન બાંધો. દરેક પશુને હવા અને બેસવાની જગ્યા મળે.
  • વાડાની આસપાસ વૃક્ષો વાવો. લીમડો અને બીજાં છાંયડાવાળાં વૃક્ષો લાંબા ગાળે સૌથી સસ્તો ઉપાય છે.
  • દિવસના સૌથી આકરા તડકામાં પશુને ચરવા કે કામે ન લઈ જાવ.
  • ભોંય પર પાણીનો છંટકાવ કે ફુવારાથી ઠંડક મળે છે, પણ વાડો ભીનો અને લપસણો ન થાય તેનું ધ્યાન રાખો.

ચારો ખવડાવવાનો સમય અને આહાર

પશુ ચારો પચાવે ત્યારે શરીરમાં ગરમી પેદા થાય છે. એટલે ગરમીમાં ખવડાવવાનો સમય બદલવો ફાયદાકારક છે. મોટા ભાગનો ચારો અને દાણ વહેલી સવારે, મોડી સાંજે અને રાતના ઠંડા સમયે ખવડાવો. બપોરની આકરી ગરમીમાં ભારે દાણ આપવાનું ટાળો. લીલો ચારો, જેટલો ઉપલબ્ધ હોય તેટલો વધુ આપો, કેમ કે તેમાં પાણી પણ હોય છે. સૂકા ચારાને થોડો ભીનો કરીને આપવો પણ યોગ્ય છે. દાણમાં અચાનક ફેરફાર ન કરો અને પશુ ચિકિત્સક કે પશુ પોષણ નિષ્ણાતની સલાહથી ઊર્જા અને ખનીજ મિશ્રણની માત્રા નક્કી કરો.

ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને મીઠું

પરસેવા અને હાંફવાથી પશુના શરીરમાંથી મીઠું અને ખનીજો નીકળી જાય છે. રોજના આહારમાં ખનીજ મિશ્રણ અને મીઠું જરૂર આપો. વધુ ગરમીમાં પશુ ચિકિત્સકની સલાહથી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ પાઉડર પીવાના પાણીમાં ભેળવીને આપી શકાય. માત્રા પેકેટ પર લખેલી કે પશુ ચિકિત્સકે જણાવેલી જ રાખો, જાતે વધારશો નહીં. સાથે સ્વચ્છ સાદું પાણી પણ હંમેશાં ઉપલબ્ધ રાખો.

ગરમીથી બીમાર પશુને શરૂઆતની રાહત

  • તરત પશુને છાંયડા અને હવાવાળી જગ્યાએ લઈ જાવ.
  • શરીર પર, ખાસ કરીને માથા, ગરદન અને પગ પર સ્વચ્છ ઠંડા (બરફ જેવા નહીં) પાણીની ધાર કરો અથવા ભીની કોથળી ઓઢાડો.
  • પીવા માટે ઠંડું સ્વચ્છ પાણી આપો. બેભાન પશુના મોઢામાં જબરદસ્તી પાણી ન રેડો, તેનાથી શ્વાસનળીમાં જવાનું જોખમ રહે છે.
  • તેને શાંત રાખો, દોડાવો કે મારો નહીં.

પશુ ચિકિત્સકને ક્યારે બોલાવવા

  • પશુ ખૂબ જોરથી હાંફતું હોય અને ઠંડક આપવા છતાં રાહત ન થાય.
  • પશુ ઊભું ન થઈ શકે, લથડિયાં ખાય, પડી જાય કે બેભાન થાય.
  • બે-ત્રણ કલાક પછી પણ ચારો-પાણી બિલકુલ ન લે.
  • પશુ ગાભણ હોય અને બેચેન કે નબળું દેખાય.
  • વાછરડું સુસ્ત હોય અથવા દૂધ ન પીતું હોય.
  • દૂધમાં અચાનક મોટો ઘટાડો થાય અથવા તાવ જેવાં બીજાં લક્ષણો દેખાય.

યાદ રાખો: પાણી, છાંયો, ઠંડા સમયે આહાર અને ખનીજ, આ ચાર વાતો ગરમીમાં તમારાં પશુઓની સૌથી મોટી ઢાલ છે. હવામાનનું એલર્ટ આવે ત્યારે અગાઉથી તૈયારી કરી લો, પશુ બીમાર થાય તેની રાહ ન જુઓ.

મહત્વની સૂચના

આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે અને પશુ ચિકિત્સકની સલાહનો વિકલ્પ નથી. પશુ ખૂબ બીમાર, બેભાન કે પડી ગયેલું હોય તો ઘરેલું પ્રયોગ કરવાને બદલે તરત પશુ ચિકિત્સકને બોલાવો.

લેખક: ડૉ. રમીઝ બ્લોચ, પશુ ચિકિત્સક · Gujarat Veterinary Council Reg. 3570

THI એલર્ટ ટૂલ અને English લેખ અહીં જુઓ: https://drblochvet.com/heat-stress-alert-cattle-buffalo-thi/