ગાય-ભેંસનું રસીકરણ યાદીની જેમ નહીં, કેલેન્ડરની જેમ ચલાવવું સૌથી સારું: ખરવા-મોવાસા (FMD) વર્ષમાં બે વાર, ગળસૂંઢો (HS) અને બ્લેક ક્વાર્ટર (BQ) વર્ષમાં એક વાર ચોમાસા પહેલાં, એન્થ્રેક્સ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં તેની ઋતુથી લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પહેલાં, અને બ્રુસેલોસિસ 4 થી 8 મહિનાની વાછરડીઓમાં એક વાર. આ લેખ રાષ્ટ્રીય ડેરી વિકાસ બોર્ડ (NDDB) ની યાદીને આખા વર્ષની યોજનામાં ફેરવે છે, એ નિયમો જણાવે છે જેનાથી રસી કામ કરશે કે નહીં તે નક્કી થાય છે (પશુ તંદુરસ્ત હોય, કોલ્ડ ચેઇન, રેકોર્ડ), અને જ્યાં સરકારી સ્ત્રોતો એકબીજાથી અલગ કહે છે ત્યાં નિશાન કરે છે, જેથી તમે તમારા ડૉક્ટરને સાચો પ્રશ્ન પૂછી શકો.
આ લેખ પશુપાલકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે છે. તારીખો અને રસીઓ રાજ્ય અને સ્થાનિક રોગ-જોખમ પ્રમાણે અલગ હોય છે: તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારીનો કાર્યક્રમ માનો. ચાર્ટ સાથેનો સંપૂર્ણ લેખ અંગ્રેજીમાં અહીં અને હિન્દીમાં અહીં ઉપલબ્ધ છે.
રસીકરણ યાદી
| રોગ | પહેલો ડોઝ | બૂસ્ટર | ત્યારબાદ |
|---|---|---|---|
| ખરવા-મોવાસા (FMD) | 4 મહિના અને તેથી વધુ | પહેલા ડોઝના 1 મહિના પછી | દર 6 મહિને (રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમમાં વર્ષમાં બે વાર મફત) |
| ગળસૂંઢો (HS) | 6 મહિના અને તેથી વધુ | કોઈ નહીં | દર વર્ષે, ચોમાસા પહેલાં, પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં |
| બ્લેક ક્વાર્ટર (BQ) | 6 મહિના અને તેથી વધુ | કોઈ નહીં | દર વર્ષે, ચોમાસા પહેલાં, પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં |
| બ્રુસેલોસિસ | 4 થી 8 મહિના, માત્ર વાછરડીઓ | કોઈ નહીં | જીવનમાં એક વાર |
| એન્થ્રેક્સ | 4 મહિના અને તેથી વધુ (પ્રભાવિત વિસ્તારો) | ખૂબ દૂષિત વિસ્તારોમાં 2 થી 3 અઠવાડિયાં પછી | પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં દર વર્ષે, રોગ સામાન્ય રીતે આવે તેના લગભગ 4 અઠવાડિયાં પહેલાં |
| થાઇલેરિયા | માત્ર ક્રોસબ્રીડ અને વિદેશી નસલની ગાયો | કોઈ નહીં | નીચે “જ્યાં સ્ત્રોતો અલગ છે” જુઓ |
| IBR | 3 મહિના અને તેથી વધુ | 1 મહિના પછી | છ-માસિક (NDDB અનુસાર આ રસી હાલ ભારતમાં બનતી નથી) |
| હડકવા | 3 મહિના અને તેથી વધુ (બચાવ માટે) | વહેલી અપાઈ હોય તો 3 મહિને બૂસ્ટર | દર 3 વર્ષે, અથવા પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વાર્ષિક; કરડેલા પશુને કરડ્યા પછીના ડોઝ |
મિશ્ર રસીઓ (જેમ કે FMD+HS, અથવા FMD+HS+BQ) ઇન્જેક્શનની સંખ્યા ઘટાડે છે, પરંતુ તેમના પહેલા ડોઝની ઉંમર અને બૂસ્ટર અલગ હોઈ શકે છે: લેબલ અને તમારા ડૉક્ટરની વાત માનો. ગાંઠિયા ચામડીના રોગ (લમ્પી સ્કિન) અને PPR (બકરાં-ઘેટાંમાં) અલગ લેખોમાં છે: લમ્પી સ્કિન રોગ અને PPR (અંગ્રેજી).
સમય: યાદીની જગ્યાએ કેલેન્ડર કેમ સારું
- FMD: NDDB ના પ્રોટોકોલમાં છ-માસિક રાઉન્ડ લગભગ માર્ચ-એપ્રિલ અને ઑગસ્ટ-સપ્ટેમ્બરમાં રાખ્યા છે, પહેલા ડોઝના એક મહિના પછી બૂસ્ટર સાથે.
- HS અને BQ: માર્ચ-એપ્રિલમાં, વરસાદ પહેલાં, કારણ કે HS ચોમાસામાં સૌથી વધુ થાય છે અને ઓઇલ-એડજુવન્ટવાળી રસી વરસાદથી લગભગ એક મહિના પહેલાં સૌથી સારું કામ કરે છે.
- એન્થ્રેક્સ: તમારા વિસ્તારમાં રોગ સામાન્ય રીતે જે ઋતુમાં આવે તેનાથી લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પહેલાં, અને માત્ર પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં, પશુચિકિત્સકની સલાહથી.
- વાછરડાં-વાછરડીઓ: જન્મ તારીખોની યાદી રાખો, કારણ કે FMD 4 મહિનાથી, બ્રુસેલોસિસ 4 થી 8 મહિને (માત્ર વાછરડીઓ) અને HS તથા BQ 6 મહિનાથી શરૂ થાય છે.
જે નિયમો પર રસીની અસર નિર્ભર છે
- માત્ર તંદુરસ્ત પશુઓને રસી અપાવો. તણાવમાં હોય એવાં પશુઓને ન આપો: ખરાબ હવામાન, ચારા-પાણીની અછત, રોગનો પ્રકોપ, અથવા પરિવહન પછી.
- રસીથી એકથી બે અઠવાડિયાં પહેલાં કૃમિનાશક દવા આપો અને ગોચીડ (ઝીણી) દૂર કરો.
- કોલ્ડ ચેઇન જાળવો: દુકાનથી વાડા સુધી 2 થી 8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ. તડકામાં રાખેલી રસી નકામું ઇન્જેક્શન છે.
- રેકોર્ડ રાખો: દરેક પશુ માટે રસીનું નામ અને કંપની, બેચ નંબર, એક્સપાયરી, ડોઝ અને આપવાની રીત.
- પછી પશુને શાંત રાખો. બ્રુસેલોસિસની રસી પછી 3 દિવસ વધુ મહેનતથી બચાવો.
- વિશેષ નિયમો: બ્રુસેલોસિસની રસી માત્ર સીરોલોજીથી નેગેટિવ વાછરડીઓ માટે છે (સાંઢ અને ગાભણ પશુઓ માટે નહીં) અને કતલના 60 દિવસની અંદર ન આપવી જોઈએ. એન્થ્રેક્સની રસીમાં રસી લેનાર પશુઓને એન્ટિબાયોટિક ન આપો, કતલના 42 દિવસની અંદર રસી ન આપો, અને રસી પછી એક મહિના સુધી દુધાળ પશુઓનું દૂધ ઉકાળીને જ વાપરો.
જ્યાં સ્ત્રોતો અલગ છે
સરકારી યાદીઓ સંપૂર્ણપણે એકસરખી નથી, અને ક્યાં ફરક છે તે જાણવું મદદરૂપ છે. થાઇલેરિયા: NDDB ની હેન્ડબુકમાં તેને ક્રોસબ્રીડ અને વિદેશી ગાયો માટે એક વારની રસી કહેવાઈ છે, જ્યારે આયાતી ભ્રૂણવાળાં ટોળાં માટેના તેના પ્રોટોકોલમાં ત્રણ વર્ષમાં એક વાર લખ્યું છે. FMD: કેટલીક જૂની યાદીઓમાં શરૂઆતના ડોઝના 4 થી 6 અઠવાડિયાં પછી પહેલું બૂસ્ટર, પછી લગભગ 24 અઠવાડિયાં બાદ બીજું, પછી દર 44 થી 48 અઠવાડિયે રસી કહેવાઈ છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ અને NDDB ની યાદીમાં દર છ મહિને, પહેલા ડોઝના એક મહિના પછી બૂસ્ટર સાથે. આ ફરક ઘણી વાર રસીના બ્રાન્ડ (તેલ કે જેલ એડજુવન્ટ) અને વિસ્તારના જોખમને કારણે હોય છે. જ્યારે તમે વાંચેલા કાર્યક્રમ અને ડૉક્ટરના કાર્યક્રમમાં ફરક હોય, ત્યારે તમારા જિલ્લા માટે ડૉક્ટરનો કાર્યક્રમ માનો, અને કારણ જરૂર પૂછો.
હડકવા: કરડેલા પશુઓ માટે
જો કોઈ ગાય કે ભેંસને કૂતરા કે કોઈ શંકાસ્પદ હડકાયા પ્રાણીએ કરડ્યું હોય તો તરત ડૉક્ટરને બતાવો: NDDB અનુસાર કરડ્યા પછી તરત અને પછી લગભગ દિવસ 3 કે 4, 7, 14 અને 28 પર ડોઝ અપાય છે (90મા દિવસે એક વૈકલ્પિક ડોઝ). માણસો માટે જુઓ કૂતરું કરડે ત્યારે હડકવાથી બચાવ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કઈ રસીઓ મફત છે?
રાષ્ટ્રીય પશુ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ હેઠળ વર્ષમાં બે વાર FMD રસીકરણ અને 4 થી 8 મહિનાની વાછરડીઓ માટે બ્રુસેલોસિસની એક વારની રસી મફત છે. અભિયાનની તારીખો તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારીને પૂછો. જુઓ ખરવા-મોવાસા રોગ.
શું ગાભણ કે દુધાળ ગાયને રસી આપી શકાય?
મોટા ભાગની નિષ્ક્રિય (ઇનએક્ટિવેટેડ) રસીઓ ગાભણ અને દુધાળ પશુઓમાં આપી શકાય છે, પરંતુ બ્રુસેલોસિસની રસી સાંઢ અને ગાભણ પશુઓ માટે નથી, અને એન્થ્રેક્સની રસી પર દૂધ અને કતલના નિયંત્રણો છે. હંમેશાં લેબલ જુઓ અને ડૉક્ટરને પૂછો.
બૂસ્ટર ચૂકી જવાય તો?
ડૉક્ટરને પૂછો. કેટલીક રસીઓમાં મોડું બૂસ્ટર પૂરતું છે; કેટલીકમાં કોર્સ ફરી શરૂ કરવો પડી શકે છે. અંદાજ ન લગાવો.
શું ભેંસો માટે પણ આ જ કાર્યક્રમ છે?
NDDB ગાય અને ભેંસ માટે એક જ યાદી આપે છે. ગળસૂંઢો (HS) ભેંસોમાં સૌથી વધુ નુકસાન કરે છે, તેથી તેની રસી ખાસ જરૂરી છે.
સ્ત્રોત અને વધુ વાંચન (અંગ્રેજી)
- રાષ્ટ્રીય ડેરી વિકાસ બોર્ડ: ગાય-ભેંસ માટે રસીકરણ કાર્યક્રમ અને ડેરી નૉલેજ પોર્ટલ સંસ્કરણ (રોગ, પહેલા ડોઝની ઉંમર, બૂસ્ટર અને પછીના ડોઝ).
- Vikaspedia (ભારત સરકારનું પોર્ટલ): Vaccination schedule in cattle and buffalo (રસીના નિયમો, રેકોર્ડ, કોલ્ડ ચેઇન, બ્રુસેલોસિસ અને એન્થ્રેક્સ નોંધ, હડકવા).
- NDDB: Health protocols for recipient herds (draft) (માર્ચ-એપ્રિલ અને ઑગસ્ટ-સપ્ટેમ્બરનો સમય; થાઇલેરિયાનું અંતર).
- પ્રેસ ઇન્ફર્મેશન બ્યુરો: રાષ્ટ્રીય પશુ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમની માહિતી (22 ઑગસ્ટ 2026) (વર્ષમાં બે વાર FMD રસીકરણ; વાછરડીઓમાં બ્રુસેલોસિસ રસી).
ડૉ. રમીઝ બ્લોચ, BVSc & AH, MVSc (ગુજરાત વેટરનરી કાઉન્સિલ રજી. 3570) દ્વારા સમીક્ષિત. છેલ્લી સમીક્ષા: નવેમ્બર 2026. ફક્ત શિક્ષણ માટે. રસીઓ, તારીખો અને નિયમો રાજ્ય પ્રમાણે અલગ હોય છે: તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારી પાસેથી પુષ્ટિ કરો.