ખરવા-મોવાસા રોગ (FMD) ગાય, ભેંસ, ઘેટાં, બકરાં અને ડુક્કરનો અત્યંત ઝડપથી ફેલાતો વાયરસ રોગ છે; તેમાં તાવ આવે છે અને મોં, જીભ, ખરીઓ વચ્ચે અને આંચળ પર ફોલ્લા પડે છે. બચાવનો સાચો રસ્તો દરેક પશુને દર છ મહિને રસી અપાવવાનો છે. પુખ્ત પશુઓ ઓછાં મરે છે (લગભગ 1 થી 5 ટકા), પરંતુ દૂધ અને કામ કરવાની ક્ષમતા ઘણી ઘટી જાય છે, અને નાનાં વાછરડાં હૃદયને નુકસાનથી અચાનક મરી શકે છે (20 ટકા કે વધુ). ભારતનો રાષ્ટ્રીય પશુ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ (NADCP) વર્ષમાં બે વાર મફત રસીકરણ કરે છે. FMD નો શક હોય તો બીમાર પશુને તરત અલગ કરો અને પશુચિકિત્સકને જાણ કરો.
આ લેખ પશુપાલકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે છે. તે શૈક્ષણિક માહિતી છે, પશુચિકિત્સકની સલાહનો વિકલ્પ નથી: શંકાસ્પદ FMD ની જાણ તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારીને કરો. ચાર્ટ સાથેનો સંપૂર્ણ લેખ અંગ્રેજીમાં અહીં અને હિન્દીમાં અહીં ઉપલબ્ધ છે.
FMD શું છે અને ભારતમાં ત્રણ સીરોટાઇપ
FMD એક વાયરસથી થાય છે, જેના દુનિયાભરમાં સાત પ્રકાર (સીરોટાઇપ) છે. ભારતમાં માત્ર ત્રણ ફેલાય છે: O, A અને Asia1. સૌથી વધુ પ્રકોપ સીરોટાઇપ O થી થાય છે (2011 થી 2020 દરમિયાન પુષ્ટ થયેલા પ્રકોપોના લગભગ 92 ટકા). મહત્ત્વની વાત એ છે કે એક પ્રકારની રસી બીજા પ્રકારથી બચાવતી નથી, તેથી ભારતીય FMD રસીઓમાં ત્રણેય પ્રકાર હોય છે. આ રોગ ભારતમાં સ્થાનિક છે અને પશુઓની અવરજવર તેના ફેલાવામાં મોટો ભાગ ભજવે છે.
લક્ષણો
| ક્યારે | શું દેખાય છે |
|---|---|
| ઇન્ક્યુબેશન | સંપર્ક પછી 2 થી 14 દિવસ સુધી કોઈ લક્ષણ નહીં |
| શરૂઆતમાં | તાવ, સુસ્તી, ભૂખ ઓછી, દૂધમાં અચાનક ઘટાડો |
| ફોલ્લા | જીભ, હોઠ, પેઢાં અને મોંની અંદર, ખરીઓ વચ્ચે અને ઉપર, અને આંચળ પર; પશુ લાળ ટપકાવે છે અને હોઠ ચાટે છે |
| ફોલ્લા ફૂટવા | ફોલ્લા ફૂટીને કાચા, દુખતા ઘા બને છે: લંગડાપણું, ચાલવા-ખાવાથી દૂર રહેવું, વજન ઘટવું |
| રુઝાવું | ફોલ્લા સામાન્ય રીતે લગભગ 7 દિવસ કે વધુમાં રુઝાય છે; ખુલ્લા ઘામાં બેક્ટેરિયાનો ચેપ સામાન્ય છે |
નાનાં વાછરડાંમાં (ક્યારેક પુખ્ત પશુઓમાં પણ) “ઘાતક સ્વરૂપ” હૃદયના સ્નાયુને નુકસાન પહોંચાડે છે અને વધુ લક્ષણો વગર અચાનક મૃત્યુ થાય છે. એટલે જ વાછરડાં, ઘેટાંના બચ્ચાં અને ડુક્કરનાં બચ્ચાં સૌથી વધુ નુકસાન ભોગવે છે.
શક હોય ત્યારે શું કરવું
- બીમાર પશુઓને તરત અલગ કરો, તંદુરસ્ત પશુઓના ચારા-પાણીથી દૂર.
- પશુચિકિત્સક કે પશુચિકિત્સા અધિકારીને તરત જાણ કરો. FMD ની જાણ કરવી જરૂરી છે.
- વાછરડાંને બીમાર માતાનું દૂધ ન પીવા દો અને તેમને માતાથી અલગ રાખો.
- અવરજવર રોકો: માણસો, વાહનો અને પશુઓનું ફાર્મ પર આવવું-જવું મર્યાદિત કરો, અને આગામી છ મહિના સુધી નવું પશુ ન ખરીદો.
- લક્ષણ પ્રમાણે સંભાળ, પશુચિકિત્સકની સલાહથી: મોં અને ખરીઓને હળવા એન્ટિસેપ્ટિકથી ધીમેથી ધોવાં, નરમ ચારો અને પુષ્કળ પાણી, અને ઘામાં બીજો ચેપ રોકવા એન્ટિબાયોટિક. એન્ટિબાયોટિક વાયરસ પર અસર કરતી નથી.
- જંતુનાશકથી સફાઈ કરો અને પથારી તથા ચેપી સામગ્રી સુરક્ષિત રીતે દૂર કરો, જેમ પશુચિકિત્સા અધિકારી કહે.
રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ હેઠળ રસીકરણ
2019 માં શરૂ થયેલા NADCP નો લક્ષ્ય બધાં પાત્ર ગાય, ભેંસ, ઘેટાં, બકરાં અને ડુક્કરને વર્ષમાં બે વાર FMD ની રસી મફત આપવાનો છે, સાથે 4 થી 8 મહિનાની વાછરડીઓ માટે બ્રુસેલોસિસની એક વારની રસી. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં કાર્યક્રમમાં 147.16 કરોડ ડોઝ 8.04 કરોડ ખેડૂતો સુધી પહોંચી ચૂક્યા હતા. એ જ સરકારી માહિતીમાં રક્ષણાત્મક એન્ટિબોડીનું સ્તર ગાય-ભેંસમાં સીરોટાઇપ O માટે લગભગ 78.1 ટકા, A માટે 71.7 ટકા અને Asia1 માટે 77.6 ટકા દર્શાવાયું.
| પશુ | સામાન્ય કાર્યક્રમ (સ્થાનિક સ્તરે પુષ્ટિ કરો) |
|---|---|
| ગાય અને ભેંસ | પહેલો ડોઝ લગભગ 4 મહિનાની ઉંમરથી, એક મહિના પછી બૂસ્ટર, પછી દર 6 મહિને |
| ઘેટાં અને બકરાં | કાર્યક્રમ હેઠળ દર 6 મહિને |
| 4 થી 8 મહિનાની વાછરડીઓ | તે ઉપરાંત બ્રુસેલોસિસની એક વારની રસી |
જૂની સલાહ-સામગ્રીમાં પહેલા ડોઝની ઉંમર અને અંતર અલગ જોવા મળે છે, તેથી તમારા જિલ્લામાં અભિયાનની તારીખો પશુચિકિત્સા અધિકારી પાસેથી પૂછો. માત્ર તંદુરસ્ત પશુઓને રસી અપાવો અને દરેક ડોઝ તથા બેચનો રેકોર્ડ રાખો. જુઓ ગાય-ભેંસનું રસીકરણ કેલેન્ડર.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
FMD ની રસી દર છ મહિને કેમ લેવી પડે છે?
રસીથી મળતું રક્ષણ બહુ લાંબું ચાલતું નથી અને વાયરસ ફેલાતો રહે છે, તેથી રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ વર્ષમાં બે વાર રસી આપે છે. રસીમાં ભારતના ત્રણેય સીરોટાઇપ સામેલ છે.
શું માણસને FMD થઈ શકે?
FMD મુખ્યત્વે બે ખરીવાળા પશુઓનો રોગ છે; માણસોમાં ચેપ બહુ દુર્લભ છે અને મુખ્ય ચિંતા નથી. ખરું જોખમ તમારા પશુઓ અને આવકને છે, અને લોકો કપડાં-જૂતાં પર વાયરસ એક ફાર્મથી બીજા ફાર્મમાં લઈ જઈ શકે છે.
બીમાર ગાયનું દૂધ સુરક્ષિત છે?
તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારીને પૂછો. બીમાર પશુઓનું કાચું દૂધ વાછરડાંને ન પિવડાવો અને ચેપગ્રસ્ત ટોળાના દૂધ અંગેની સરકારી સલાહ માનો.
શું બકરાં-ઘેટાંને પણ થાય છે?
હા, FMD ઘેટાં, બકરાં અને ડુક્કરને પણ થાય છે અને કાર્યક્રમ તેમને પણ દર છ મહિને રસી આપે છે. ઘેટાં-બકરાંમાં લક્ષણો હળવાં હોઈ શકે છે, તેથી તેઓ જાણ થયા વિના વાયરસ ફેલાવી શકે છે.
સ્ત્રોત અને વધુ વાંચન (અંગ્રેજી)
- પ્રેસ ઇન્ફર્મેશન બ્યુરો (PIB), ભારત સરકાર: રાષ્ટ્રીય પશુ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમની માહિતી (22 ઑગસ્ટ 2026) (વર્ષમાં બે વાર રસીકરણ, ડોઝ, એન્ટિબોડી સ્તર, બ્રુસેલોસિસ રસી).
- Singh RP. Foot-and-mouth disease status in India during 2011 to 2020. Veterinary Research Communications 2022 (સીરોટાઇપ O, A, Asia1, સીરોટાઇપ O નો હિસ્સો, પશુઓની અવરજવર).
- Pattnaik B, et al. Foot-and-mouth disease: global status and future road map for control and prevention in India. Agricultural Research 2012.
- કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર દીમાપુર (ICAR): Foot-and-mouth disease: clinical signs, its prevention and control (નિયંત્રણના ઉપાયો, વાછરડાંને અલગ રાખવાં, છ મહિના સુધી નવું પશુ નહીં).
- પશુધન પ્રહરી: Foot and mouth disease in India (ઇન્ક્યુબેશન, ફોલ્લા, પુખ્ત અને વાછરડાંમાં મૃત્યુદર, ઘાતક સ્વરૂપ).
ડૉ. રમીઝ બ્લોચ, BVSc & AH, MVSc (ગુજરાત વેટરનરી કાઉન્સિલ રજી. 3570) દ્વારા સમીક્ષિત. છેલ્લી સમીક્ષા: નવેમ્બર 2026. ફક્ત શિક્ષણ માટે. રસીકરણ અભિયાન અને તારીખો રાજ્ય પ્રમાણે અલગ હોય છે: તમારા પશુચિકિત્સા અધિકારી પાસેથી પુષ્ટિ કરો.